Van Genootschapsbibliotheek naar Brabant-Collectie: tot slot

Zoals inmiddels bekend bestond het Noord-Brabants Genootschap - voorloper van de Brabant-Collectie - in maart 2012 175 jaar. In dit laatste jubileumblog-bericht een korte terugblik op het jubileumjaar, dat van start ging met de tentoonstelling "Kaarten van de Visscher-familie" van 8 maart tot en met 13 april 2012.

Uiteraard werd in dit jubileumblog stilgestaan bij de restauratie van de Roman-Visscher-kaart, hét pronkstuk van de Brabant-Collectie. Zo werd de herkomst en aankoop van de kaart toegelicht; uitleg over de waterschade en nader onderzoek naar de linnen drager en gebruikte pigmenten volgden. Het transport van de kaart van Tilburg naar het Zeeuwse restauratie-atelier van Marijn de Valk was spannend. Beelden van de restauratie en digitalisering van de kaart kunt u bekijken op Flickr. Momenteel wordt de Roman-Visscher-kaart ingelijst. Uiteraard houden wij u via de nieuwsbrief en het blog op de hoogte over het verdere verloop van het project van onze Brabantse wandkaart.

Twaalf bibliothecarissen hebben in de afgelopen 175 jaar leiding gegeven aan onze collectie.  C.R. Hermans was in 1837 oprichter en eerste bibliothecaris. De enige vrouw in de rij, mej. C.M.E. Ingen-Housz (1925-1960), was de langst zittende. Jos Kuijlen, die in 2006 Jaap Maessen opvolgde, is de (voorlopig) laatste in rij. Van allen vindt u een korte beschrijving in dit blog. De geschiedenis van het Provinciaal Genootschap tot aan de Brabant-Collectie is belicht in acht blogberichten: van de oprichting, de voorzitter en zijn openingsrede tot aan de meer recente ontwikkelingen op het gebied van film en fotografie. De collectie heeft heel wat verhuizingen moeten doorstaan in de afgelopen 175 jaar: van de Latijnse school aan de Papenhulst in Den Bosch, via Korenbeurs, Boterhal, Bethaniëstraat, St. Josephstraat en  Nachtegaalslaantje, tot zelfs het vertrek uit Den Bosch in 1986. Sinds die tijd is de collectie gehuisvest in de bibliotheek van de Tilburgse universiteit.

Zoals gezegd is dit het laatste bericht op het jubileumblog. Niettemin hopen de medewerkers van de Brabant-Collectie nog lang dienstbaar te kunnen zijn aan allen die (citaat van baron Van den Bogaerde, de eerste voorzitter) " ... het voetspoor willen volgen van zoo vele verdienstelijke mannen, die, na het volbrengen van de verpligtingen aan hunnen stand verbonden, in de beoefening der letteren verademing zochten en vonden."

Drs. J.A.M. Kuijlen (2006 - 2014)

Nadat Jaap Maessen in december 2005 met vroegpensioen ging, werd Jos Kuijlen voor een jaar aangesteld als bibliothecaris ad interim. Op 1 december 2006 volgde de officiële benoeming tot bibliothecaris van de Brabant-Collectie.

Jos Kuijlen is na het behalen van zijn HBS-B diploma in 1968, biologie gaan studeren aan de Katholieke Universiteit Nijmegen. In 1976 ontving hij hiervoor zijn doctoraaldiploma. In 1982 en 1986 rondde hij de A- en B-richting af van de postdoctorale opleiding tot wetenschappelijk bibliothecaris aan de UvA. Hij bekleedde diverse functies bij de Tilburgse Universiteitsbibliotheek: hoofd van het Bibliotheek Informatie Centrum (1989-1993), plaatsvervangend bibliothecaris (1992-1993), adjunct-bibliothecaris gebruikersondersteuning (1993-1990), senior beleidsmedewerker bibliotheekzaken (1999-2001). Hij trekt in deze jaren diverse  projecten (o.a. KUBweb, elektronische studiegids) en neemt deel aan vele - ook landelijke - overlegstructuren. In 2001 wordt hij waarnemend hoofd Publieke Diensten bij de Wageningse Universiteitsbibliotheek.

In 2001 is hij terug in het Tilburgse om het project Brabantse Drukken te leiden. Dit behelst de inventarisatie en wetenschappelijke beschrijving van de boeken die van 1484 tot en met 1800 in Brabant zijn gedrukt. Jos put daarbij uit Brabantse drukken van de Brabant-Collectie, aangevuld met die van de Collectie Theologie en die van een aantal archieven in Brabant. De deskundigheid van Jos ligt op het gebied van oude drukken, handschriften en prenten. In 2004-2005 draagt hij in zijn hoedanigheid van coördinator Oude en Bijzondere Collecties (0.4 fte) hiervoor de zorg. Vermeldenswaard is dat hij in 1999-2000 namens Tilburg leider van het Europese project Elise II (1996-1999) was. In datzelfde jaar rondde hij in opdracht van de Provincie Noord-Brabant het onderzoek "Naar een erfgoed website voor Noord-Brabant" af.   

In zijn functie is Jos verantwoordelijk voor het beleid en de aansturing van het medewerkersteam van de Brabant-Collectie. Jos en de Brabant-Collectie staan nu - net als  bij het Elise II project - met het samenwerkingsverband Brabant-Cloud, waarbij een nieuwe digitale infrastructuur van het Brabantse erfgoed wordt ontwikkeld, voor een nieuwe uitdaging op het gebied van toegankelijkheid van beeldmateriaal.

Herinrichting Universiteitsbibliotheek: 2009-2010

In mei 1992 werd de nieuwe bibliotheek van de toenmalige Katholieke Universiteit Brabant (nu: Tilburg University) geopend. De faculteitsbibliotheken en de centrale bibliotheek waren samengevoegd in één modern gebouw van drie verdiepingen. Ook de Brabant-Collectie, zoals de Genootschapsbibliotheek sinds begin 1987 was gaan heten, kreeg hier een nieuwe behuizing. Op niveau 1 stonden de boeken, heemkundetijdschriften en historische bladen. Eén verdieping lager bevonden zich de kluis, het prentenkabinet, de raadpleegruimte en de magazijnen.
In de periode 2009-2010 werd de bibliotheek onderworpen aan een grondige herinrichting. Op 15 juni 2009 begonnen de werkzaamheden aan de westkant van het gebouw, de zogenaamde 1e fase. December 2009 werd deze fase afgerond, waarna in de 2e fase de oostkant van het gebouw werd aangepakt. De inrichting werd compleet vernieuwd, met als resultaat een studie- en werkomgeving die beter aansloot bij de behoeften van de gebruikers.

Leeg geruimd niveau 1 bibliotheek

Natuurlijk had deze ingreep ook gevolgen voor de Brabant-Collectie en haar medewerkers. Zo vertrokken op 2 juli 2009 al een aantal medewerkers naar een externe locatie aan de Sportweg te Tilburg. De anderen volgden in oktober van dat jaar. Over de consequenties die dit alles had werd uitgebreid melding gemaakt in de nieuwsbrief van oktober 2009. Zo was een groot deel van de collectie gedurende een langere periode niet beschikbaar en dientengevolge was de dienstverlening beperkt.
In de nieuwsbrief van maart 2010 werd een tussenbalans opgemaakt, om vervolgens eind mei 2010 te kunnen berichten over de opening van de nieuwe bibliotheek. Journalist Toine van Berkel van het Brabants Dagblad wijdde een artikel aan de veilige terugkeer van 400 strekkende meter kostbaarheden van de Brabant-Collectie. Deze hadden namelijk tijdens de herinrichting een tijdelijk huisvesting gekregen  bij het Brabants Historisch Informatie Centrum en het Regionaal Archief Tilburg.

Informatiepunt Brabant-Collectie

Dankzij de herinrichting beschikt de Brabant-Collectie nu over een eigen balie voor het Informatiepunt en nieuwe werkruimtes voor haar medewerkers. Daarnaast zijn er inpandige vitrines gekomen en zijn de depotruimtes voor de Topografisch-Historische Atlas vernieuwd. De bezoekers kunnen gebruik maken van vier raadpleeg- annex viewingplekken met pc.

Meer foto's over de herinrichting en de nieuwe ruimtes van de Brabant-Collectie vindt u op onze Flickr-pagina.

Film en fotografie bij de Brabant-Collectie

Vrijwel vanaf het begin van de vestiging in Tilburg begon de Brabant-Collectie met plannen voor een inventarisatie van bewegend beeld over en in de provincie. In een artikel in het tijdschrift Brabantia (februari 1992) constateerde auteur Jan van Muilekom dat "historisch beeldmateriaal van regionaal belang vrijwel vogelvrij is." In 1993 werd de Stichting Brabants Film Archief opgericht met het doel audiovisuele informatiedragers over en/of uit Noord-Brabant toegankelijk te maken voor presentatie en onderzoek. Drie jaar later werd deze stichting ondergebracht bij de Brabant-Collectie. Als uitvloeisel van het Europese Elise II-project werd eind december 2000 de Filmdatabank gelanceerd, waardoor Brabantse filmbeelden via internet beschikbaar werden. De Brabant-Collectie speelde een coördineerde rol bij het landelijke project Conservering Lokale en Regionale AV-collecties (2002-2006).

Maar ook fotografie werd een speerpunt binnen het verzamelbeleid van de Brabant-Collectie. Wetenschappelijk onderzoek en behoud van historische Brabantse foto's waren - en zijn nog steeds - de uitgangspunten. Begin 2002 startte het project Brabantse fotografie van de 20e eeuw, mede mogelijk gemaakt door subsidie van de Provincie Noord-Brabant: een samenwerkingsverband tussen de Stichting Brabants Foto Archief, Stichting Brabantse Regionale Geschiedbeoefening en de Brabant-Collectie. Dit project bestond uit drie deelprojecten:

• Onderzoek door Kitty de Leeuw, Rik Suermondt en Ellen Tops naar leven en werk van Martien Coppens (1908-1986), resulterende in de biografie Bezielde beelden (Waanders, 2008).
• Pittoresk maar onbewoonbaar: een onderzoeksproject naar boerderijfotografie van Anton Schellens (1887-1954), Gaston Remery (1924) en Martien Coppens, uitgevoerd door Renate van de Weijer en Cor van der Heijden.
• Onderzoek naar prentbriefkaartfotografie. Marie Peñaloza Moreno schreef in 2006 het proefschrift Papers with memory over de etnologie van de prentbriefkaart. Hierin staat een hoofdstuk gewijd aan prentbriefkaartfotograaf Jan Bijnen (1874-1959). Van Pierre van der Pol verscheen in 2009 een publicatie over de fotograaf Herman de Ruiter (1870-1949), getiteld Brabants stads- en dorpsleven.

Foto's Brabants dorpsleven van Herman de Ruiter
en Jan Bijnen

Vanaf 2004 werd het onderdeel Brabants Film Archief uitgebreid met fotografie en omgedoopt tot Beeld en Geluid. Het streven werd het gehele oeuvre van Brabantse topfotografen te acquireren. In 1998 werd al de toon gezet door het in bruikleen verkrijgen van 1632 vintage prints van Martien Coppens. In de periode 2008-2010 werd het grootscheepse restauratie-, digitaliserings- en conserveringproject van de Kerncollectie Coppens uitgevoerd. Daarna volgden in 2008 de collecties van Jan Bijnen, Gaston Remery en Rees Diepen. Meest recent verworven collecties zijn die van Frans Kuit (2010) en Noud Aartsen (2011).
November 2004 ging de door de Brabant-Collectie opgezette Fotobank Noord-Brabant de lucht in. Deze beeldbank werd december 2006 samengevoegd met de reeds bestaande Filmdatabank. Dit resulteerde in de Film-en Fotobank Noord-Brabant: een portaal voor beheerders van historisch foto- en filmmateriaal om hun collectie te ontsluiten en via internet te tonen. In 2011 vond een evaluatie plaats van deze beeldbank; momenteel worden diverse mogelijkheden voor vernieuwing nader uitgezocht.

Drs. J.A.J. Maessen (1992-2005)

Nadat afdelingshoofd Gerard Kroes in 1990 met vroegpensioen ging, nam de Letteren- en Filosofiebibliothecaris, Jan Schoolmeesters, voor een korte periode het stokje van hem over. 
In 1992 kwam er een nieuwe organisatiestructuur bij de Brabant-Collectie, zoals de Genootschapsbibliotheek sinds begin 1987 was gaan heten. Besloten werd een aparte bibliothecaris aan te wijzen; in mei 1992 werd Jaap Maessen daartoe benoemd.

Maessen is op 26 februari 1945 in Den Haag geboren en studeerde geschiedenis in Utrecht. In 1978 ging hij werken bij de Genootschapsbibliotheek. Als onderzoeker werkte hij aan de Collectie Sinninghe en werd een deskundige op het gebied van de Brabantse geschiedenis. Na de verhuizing naar Tilburg ontwikkelde hij zich als een kenner op het gebied van de automatisering. Hij stond aan de wieg van de Brabant Databank en speelde een belangrijke rol bij de totstandkoming van de Databank Topografisch-Historische Atlas (onderdeel van het door de EU gesubsidieerde ELISE-project). Hij wist twee spraakmakende en omvangrijke collecties voor de Brabant-Collectie te verwerven. In 1998 was dat de bruikleen van 1632 vintage prints van fotograaf Martien Coppens (de kerncollectie Martien Coppens genaamd) met daarbij meer dan 50 meter privé-archief. In het voorjaar van 2005 volgde de collectie Henk van der Heijden bestaande uit 200 kaarten en circa 40 atlassen van de Zeventien Provinciën. Verder zorgde Maessen ervoor dat Jeroen van de Ven een handschriftencatalogus van het bezit van de Brabant-Collectie kon samenstellen. Zelf ontfermde hij zich over het beschrijven van de collectie brieven.

Maessen was secretaris van de Bibliotheek Advies Commissie van de Brabant-Collectie; een commissie bestaande uit een aantal belangrijke adviseurs uit het Brabantse erfgoedveld. Hij schreef vier beleids-  en twee communicatieplannen. Hij was actief op het gebied van promotie en werkte samen met Ben Smit, Ineke Kuyer en Gerard Kroes aan de film "Om zoveel mogelijk de waanwijsheid te verdrijven: een programma over de Brabantica-collectie in Tilburg" (vindplaats: BENG DVD OMZO 1987). In deze film worden aan de hand van zes praktijkvoorbeelden de breedheid aan onderwerpen en gebruiksmogelijkheden van de Brabant-Collectie getoond. Een ander hoogtepunt was de deelname van de Brabant-Collectie aan de Drie Historische Dagen in 's-Hertogenbosch (1996). Maessen was tevens degene die bij de Provincie de belangstelling voor historische Brabantse fotografie en film deed aanwakkeren. December 2005 ging Maessen met vroegpensioen en werd opgevolgd door Jos Kuijlen.
Klik hier voor een literatuurlijst met enkele  publicaties van Jaap Maessen.