Van Genootschapsbibliotheek naar Brabant-Collectie: tot slot

Zoals inmiddels bekend bestond het Noord-Brabants Genootschap - voorloper van de Brabant-Collectie - in maart 2012 175 jaar. In dit laatste jubileumblog-bericht een korte terugblik op het jubileumjaar, dat van start ging met de tentoonstelling "Kaarten van de Visscher-familie" van 8 maart tot en met 13 april 2012.

Uiteraard werd in dit jubileumblog stilgestaan bij de restauratie van de Roman-Visscher-kaart, hét pronkstuk van de Brabant-Collectie. Zo werd de herkomst en aankoop van de kaart toegelicht; uitleg over de waterschade en nader onderzoek naar de linnen drager en gebruikte pigmenten volgden. Het transport van de kaart van Tilburg naar het Zeeuwse restauratie-atelier van Marijn de Valk was spannend. Beelden van de restauratie en digitalisering van de kaart kunt u bekijken op Flickr. Momenteel wordt de Roman-Visscher-kaart ingelijst. Uiteraard houden wij u via de nieuwsbrief en het blog op de hoogte over het verdere verloop van het project van onze Brabantse wandkaart.

Twaalf bibliothecarissen hebben in de afgelopen 175 jaar leiding gegeven aan onze collectie.  C.R. Hermans was in 1837 oprichter en eerste bibliothecaris. De enige vrouw in de rij, mej. C.M.E. Ingen-Housz (1925-1960), was de langst zittende. Jos Kuijlen, die in 2006 Jaap Maessen opvolgde, is de (voorlopig) laatste in rij. Van allen vindt u een korte beschrijving in dit blog. De geschiedenis van het Provinciaal Genootschap tot aan de Brabant-Collectie is belicht in acht blogberichten: van de oprichting, de voorzitter en zijn openingsrede tot aan de meer recente ontwikkelingen op het gebied van film en fotografie. De collectie heeft heel wat verhuizingen moeten doorstaan in de afgelopen 175 jaar: van de Latijnse school aan de Papenhulst in Den Bosch, via Korenbeurs, Boterhal, Bethaniëstraat, St. Josephstraat en  Nachtegaalslaantje, tot zelfs het vertrek uit Den Bosch in 1986. Sinds die tijd is de collectie gehuisvest in de bibliotheek van de Tilburgse universiteit.

Zoals gezegd is dit het laatste bericht op het jubileumblog. Niettemin hopen de medewerkers van de Brabant-Collectie nog lang dienstbaar te kunnen zijn aan allen die (citaat van baron Van den Bogaerde, de eerste voorzitter) " ... het voetspoor willen volgen van zoo vele verdienstelijke mannen, die, na het volbrengen van de verpligtingen aan hunnen stand verbonden, in de beoefening der letteren verademing zochten en vonden."

Herinrichting Universiteitsbibliotheek: 2009-2010

In mei 1992 werd de nieuwe bibliotheek van de toenmalige Katholieke Universiteit Brabant (nu: Tilburg University) geopend. De faculteitsbibliotheken en de centrale bibliotheek waren samengevoegd in één modern gebouw van drie verdiepingen. Ook de Brabant-Collectie, zoals de Genootschapsbibliotheek sinds begin 1987 was gaan heten, kreeg hier een nieuwe behuizing. Op niveau 1 stonden de boeken, heemkundetijdschriften en historische bladen. Eén verdieping lager bevonden zich de kluis, het prentenkabinet, de raadpleegruimte en de magazijnen.
In de periode 2009-2010 werd de bibliotheek onderworpen aan een grondige herinrichting. Op 15 juni 2009 begonnen de werkzaamheden aan de westkant van het gebouw, de zogenaamde 1e fase. December 2009 werd deze fase afgerond, waarna in de 2e fase de oostkant van het gebouw werd aangepakt. De inrichting werd compleet vernieuwd, met als resultaat een studie- en werkomgeving die beter aansloot bij de behoeften van de gebruikers.

Leeg geruimd niveau 1 bibliotheek

Natuurlijk had deze ingreep ook gevolgen voor de Brabant-Collectie en haar medewerkers. Zo vertrokken op 2 juli 2009 al een aantal medewerkers naar een externe locatie aan de Sportweg te Tilburg. De anderen volgden in oktober van dat jaar. Over de consequenties die dit alles had werd uitgebreid melding gemaakt in de nieuwsbrief van oktober 2009. Zo was een groot deel van de collectie gedurende een langere periode niet beschikbaar en dientengevolge was de dienstverlening beperkt.
In de nieuwsbrief van maart 2010 werd een tussenbalans opgemaakt, om vervolgens eind mei 2010 te kunnen berichten over de opening van de nieuwe bibliotheek. Journalist Toine van Berkel van het Brabants Dagblad wijdde een artikel aan de veilige terugkeer van 400 strekkende meter kostbaarheden van de Brabant-Collectie. Deze hadden namelijk tijdens de herinrichting een tijdelijk huisvesting gekregen  bij het Brabants Historisch Informatie Centrum en het Regionaal Archief Tilburg.

Informatiepunt Brabant-Collectie

Dankzij de herinrichting beschikt de Brabant-Collectie nu over een eigen balie voor het Informatiepunt en nieuwe werkruimtes voor haar medewerkers. Daarnaast zijn er inpandige vitrines gekomen en zijn de depotruimtes voor de Topografisch-Historische Atlas vernieuwd. De bezoekers kunnen gebruik maken van vier raadpleeg- annex viewingplekken met pc.

Meer foto's over de herinrichting en de nieuwe ruimtes van de Brabant-Collectie vindt u op onze Flickr-pagina.

Film en fotografie bij de Brabant-Collectie

Vrijwel vanaf het begin van de vestiging in Tilburg begon de Brabant-Collectie met plannen voor een inventarisatie van bewegend beeld over en in de provincie. In een artikel in het tijdschrift Brabantia (februari 1992) constateerde auteur Jan van Muilekom dat "historisch beeldmateriaal van regionaal belang vrijwel vogelvrij is." In 1993 werd de Stichting Brabants Film Archief opgericht met het doel audiovisuele informatiedragers over en/of uit Noord-Brabant toegankelijk te maken voor presentatie en onderzoek. Drie jaar later werd deze stichting ondergebracht bij de Brabant-Collectie. Als uitvloeisel van het Europese Elise II-project werd eind december 2000 de Filmdatabank gelanceerd, waardoor Brabantse filmbeelden via internet beschikbaar werden. De Brabant-Collectie speelde een coördineerde rol bij het landelijke project Conservering Lokale en Regionale AV-collecties (2002-2006).

Maar ook fotografie werd een speerpunt binnen het verzamelbeleid van de Brabant-Collectie. Wetenschappelijk onderzoek en behoud van historische Brabantse foto's waren - en zijn nog steeds - de uitgangspunten. Begin 2002 startte het project Brabantse fotografie van de 20e eeuw, mede mogelijk gemaakt door subsidie van de Provincie Noord-Brabant: een samenwerkingsverband tussen de Stichting Brabants Foto Archief, Stichting Brabantse Regionale Geschiedbeoefening en de Brabant-Collectie. Dit project bestond uit drie deelprojecten:

• Onderzoek door Kitty de Leeuw, Rik Suermondt en Ellen Tops naar leven en werk van Martien Coppens (1908-1986), resulterende in de biografie Bezielde beelden (Waanders, 2008).
• Pittoresk maar onbewoonbaar: een onderzoeksproject naar boerderijfotografie van Anton Schellens (1887-1954), Gaston Remery (1924) en Martien Coppens, uitgevoerd door Renate van de Weijer en Cor van der Heijden.
• Onderzoek naar prentbriefkaartfotografie. Marie Peñaloza Moreno schreef in 2006 het proefschrift Papers with memory over de etnologie van de prentbriefkaart. Hierin staat een hoofdstuk gewijd aan prentbriefkaartfotograaf Jan Bijnen (1874-1959). Van Pierre van der Pol verscheen in 2009 een publicatie over de fotograaf Herman de Ruiter (1870-1949), getiteld Brabants stads- en dorpsleven.

Foto's Brabants dorpsleven van Herman de Ruiter
en Jan Bijnen

Vanaf 2004 werd het onderdeel Brabants Film Archief uitgebreid met fotografie en omgedoopt tot Beeld en Geluid. Het streven werd het gehele oeuvre van Brabantse topfotografen te acquireren. In 1998 werd al de toon gezet door het in bruikleen verkrijgen van 1632 vintage prints van Martien Coppens. In de periode 2008-2010 werd het grootscheepse restauratie-, digitaliserings- en conserveringproject van de Kerncollectie Coppens uitgevoerd. Daarna volgden in 2008 de collecties van Jan Bijnen, Gaston Remery en Rees Diepen. Meest recent verworven collecties zijn die van Frans Kuit (2010) en Noud Aartsen (2011).
November 2004 ging de door de Brabant-Collectie opgezette Fotobank Noord-Brabant de lucht in. Deze beeldbank werd december 2006 samengevoegd met de reeds bestaande Filmdatabank. Dit resulteerde in de Film-en Fotobank Noord-Brabant: een portaal voor beheerders van historisch foto- en filmmateriaal om hun collectie te ontsluiten en via internet te tonen. In 2011 vond een evaluatie plaats van deze beeldbank; momenteel worden diverse mogelijkheden voor vernieuwing nader uitgezocht.

1986: verhuizing naar Tilburg

In 1986 verhuisde de bibliotheek en het prentenkabinet van het Provinciaal Genootschap naar Tilburg en kreeg haar onderdak bij wat toen heette de Stichting Katholieke Hogeschool (later omgedoopt in Katholieke Universiteit Brabant, momenteel genaamd Tilburg University).
Vele honderden verhuisdozen kwamen er aan te pas om de collectie over te huizen. Duizenden boeken met leren banden en vele handschriften kwamen te voorschijn. De meest kostbare werken werden geplaatst in een kluis in het hoofdgebouw (het tegenwoordige gebouw C - Cobbenhagen Building). Voor de vele oude drukken werd in het magazijn een aparte ruimte gecreëerd, afgeschermd via een kooiconstructie van hout en gaas, voorzien van een toegangsdeur met hangslot. In de volksmond heette deze bewaarplaats 'het kippenhok'. De boeken en tijdschriften kwamen in de open opstelling terecht. Op 1 juli 1986 waren de bibliotheek en het prentenkabinet weer in bedrijf, mede dankzij het personeel dat eveneens vanuit 's-Hertogenbosch was overgekomen. Van hen zijn Ilse Mulder en Dorine van Elderen momenteel nog als informatiespecialist werkzaam. Op 6 februari 1987 werd de officiële overdrachtsverklaring getekend en kwam de naam Brabantica-Collectie in zwang.

Affiche uit 1986

Afdelingshoofd Gerard Kroes werd verantwoordelijk voor de collectie. Piet van Kempen, die zich onder meer bezig hield met het Bibliotheek Informatie Centrum, kreeg als conservator de zorg over de handschriften en oude drukken. Ineke Kuyer, mee overgekomen uit 's-Hertogenbosch, ontfermde zich over het in een aparte ruimte opgeslagen prentenkabinet. Jaap Maessen, eveneens meeverhuisd vanuit de oude locatie, hield zich bezig met de automatisering. Het trio Kuyer-Kroes-Maessen was de facto verantwoordelijk voor het reilen en zeilen van wat langzamerhand de Brabant-Collectie ging heten.

De provincie had voor Tilburg gekozen vanwege de bibliotheekautomatisering. De catalogi bestonden nog uit Leidse boekjes en ouderwetse fiches in ladenbakken; deze moesten op termijn vervangen worden. Afgesproken werd dat alle boektitels in een geautomatiseerd systeem zouden worden opgenomen en dat er een gemeenschappelijke 'Brabantica-catalogus' zou komen: de huidige Brabant Databank. Deze databank bevat nu bijna 100.000 beschrijvingen van boeken, tijdschriftartikelen en hoofdstukken uit boeken over heden en verleden van de provincie Noord-Brabant en haar bewoners. Het werd de vervanger van de jaarlijks verschijnende, gedrukte Brabantse Bibliografie. Voor het prentenkabinet werd een aparte database opgesteld: de Databank Topografisch-Historische Atlas. Drijvende kracht achter de automatisering was Peter Keijzers.

Impressie tentoonstelling 'Kaarten van de Visscher-familie'

Op niveua 0 en 1 in de Library van Tilburg University is tot en met 13 april a.s., tijdens de openingsuren, nog te zien de tentoonstelling 'Kaarten van de Visscher-familie'.
Hierbij een impressie van deze tentoonstelling.

Niveua 1 Library Building:

Niveau 0 Library Building:

Tentoonstelling 'Kaarten van de Visscher-familie'

Tentoonstelling met de kaarten en stadsprofielen van de Amsterdamse kaartenfirma Visscher - de maker van ons pronkstuk, de Roman-Visscher-kaart.

Datum/tijd: van donderdag 8 maart tot en met vrijdag 13 april 2012 tijdens openingstijden

Locatie: vitrine niveau 1 en vitrine niveau 0, Library, Tilburg University

 Lees meer over de tentoonstelling in het persbericht.