Herinrichting Universiteitsbibliotheek: 2009-2010

In mei 1992 werd de nieuwe bibliotheek van de toenmalige Katholieke Universiteit Brabant (nu: Tilburg University) geopend. De faculteitsbibliotheken en de centrale bibliotheek waren samengevoegd in één modern gebouw van drie verdiepingen. Ook de Brabant-Collectie, zoals de Genootschapsbibliotheek sinds begin 1987 was gaan heten, kreeg hier een nieuwe behuizing. Op niveau 1 stonden de boeken, heemkundetijdschriften en historische bladen. Eén verdieping lager bevonden zich de kluis, het prentenkabinet, de raadpleegruimte en de magazijnen.
In de periode 2009-2010 werd de bibliotheek onderworpen aan een grondige herinrichting. Op 15 juni 2009 begonnen de werkzaamheden aan de westkant van het gebouw, de zogenaamde 1e fase. December 2009 werd deze fase afgerond, waarna in de 2e fase de oostkant van het gebouw werd aangepakt. De inrichting werd compleet vernieuwd, met als resultaat een studie- en werkomgeving die beter aansloot bij de behoeften van de gebruikers.

Leeg geruimd niveau 1 bibliotheek

Natuurlijk had deze ingreep ook gevolgen voor de Brabant-Collectie en haar medewerkers. Zo vertrokken op 2 juli 2009 al een aantal medewerkers naar een externe locatie aan de Sportweg te Tilburg. De anderen volgden in oktober van dat jaar. Over de consequenties die dit alles had werd uitgebreid melding gemaakt in de nieuwsbrief van oktober 2009. Zo was een groot deel van de collectie gedurende een langere periode niet beschikbaar en dientengevolge was de dienstverlening beperkt.
In de nieuwsbrief van maart 2010 werd een tussenbalans opgemaakt, om vervolgens eind mei 2010 te kunnen berichten over de opening van de nieuwe bibliotheek. Journalist Toine van Berkel van het Brabants Dagblad wijdde een artikel aan de veilige terugkeer van 400 strekkende meter kostbaarheden van de Brabant-Collectie. Deze hadden namelijk tijdens de herinrichting een tijdelijk huisvesting gekregen  bij het Brabants Historisch Informatie Centrum en het Regionaal Archief Tilburg.

Informatiepunt Brabant-Collectie

Dankzij de herinrichting beschikt de Brabant-Collectie nu over een eigen balie voor het Informatiepunt en nieuwe werkruimtes voor haar medewerkers. Daarnaast zijn er inpandige vitrines gekomen en zijn de depotruimtes voor de Topografisch-Historische Atlas vernieuwd. De bezoekers kunnen gebruik maken van vier raadpleeg- annex viewingplekken met pc.

Meer foto's over de herinrichting en de nieuwe ruimtes van de Brabant-Collectie vindt u op onze Flickr-pagina.

1986: verhuizing naar Tilburg

In 1986 verhuisde de bibliotheek en het prentenkabinet van het Provinciaal Genootschap naar Tilburg en kreeg haar onderdak bij wat toen heette de Stichting Katholieke Hogeschool (later omgedoopt in Katholieke Universiteit Brabant, momenteel genaamd Tilburg University).
Vele honderden verhuisdozen kwamen er aan te pas om de collectie over te huizen. Duizenden boeken met leren banden en vele handschriften kwamen te voorschijn. De meest kostbare werken werden geplaatst in een kluis in het hoofdgebouw (het tegenwoordige gebouw C - Cobbenhagen Building). Voor de vele oude drukken werd in het magazijn een aparte ruimte gecreëerd, afgeschermd via een kooiconstructie van hout en gaas, voorzien van een toegangsdeur met hangslot. In de volksmond heette deze bewaarplaats 'het kippenhok'. De boeken en tijdschriften kwamen in de open opstelling terecht. Op 1 juli 1986 waren de bibliotheek en het prentenkabinet weer in bedrijf, mede dankzij het personeel dat eveneens vanuit 's-Hertogenbosch was overgekomen. Van hen zijn Ilse Mulder en Dorine van Elderen momenteel nog als informatiespecialist werkzaam. Op 6 februari 1987 werd de officiële overdrachtsverklaring getekend en kwam de naam Brabantica-Collectie in zwang.

Affiche uit 1986

Afdelingshoofd Gerard Kroes werd verantwoordelijk voor de collectie. Piet van Kempen, die zich onder meer bezig hield met het Bibliotheek Informatie Centrum, kreeg als conservator de zorg over de handschriften en oude drukken. Ineke Kuyer, mee overgekomen uit 's-Hertogenbosch, ontfermde zich over het in een aparte ruimte opgeslagen prentenkabinet. Jaap Maessen, eveneens meeverhuisd vanuit de oude locatie, hield zich bezig met de automatisering. Het trio Kuyer-Kroes-Maessen was de facto verantwoordelijk voor het reilen en zeilen van wat langzamerhand de Brabant-Collectie ging heten.

De provincie had voor Tilburg gekozen vanwege de bibliotheekautomatisering. De catalogi bestonden nog uit Leidse boekjes en ouderwetse fiches in ladenbakken; deze moesten op termijn vervangen worden. Afgesproken werd dat alle boektitels in een geautomatiseerd systeem zouden worden opgenomen en dat er een gemeenschappelijke 'Brabantica-catalogus' zou komen: de huidige Brabant Databank. Deze databank bevat nu bijna 100.000 beschrijvingen van boeken, tijdschriftartikelen en hoofdstukken uit boeken over heden en verleden van de provincie Noord-Brabant en haar bewoners. Het werd de vervanger van de jaarlijks verschijnende, gedrukte Brabantse Bibliografie. Voor het prentenkabinet werd een aparte database opgesteld: de Databank Topografisch-Historische Atlas. Drijvende kracht achter de automatisering was Peter Keijzers.

1984-1986: Nachtegaalslaantje

In 1984 wordt het Provinciaal Genootschap opnieuw geconfronteerd met een verhuizing. Bibliotheek en Prentenkabinet gaan terug naar de oude standplaats; het gebouw van het Stedelijk Gymnasium aan het Nachtegaalslaantje nummer 1 te 's-Hertogenbosch.

Studiezaal Bibliotheek en Prentenkabinet van het Provinciaal Genootschap
Nachtegaalslaantje te 's-Hertogenbosch
Maker: J.C. Steenbekkers
H 55 / 712.21 (66)

Bibliothecaris George Keukens in werkruimte
Nachtegaalslaantje te 's-Hertogenbosch
Maker: J.C. Steenbekkers
H 55 / 712.21 (60)

Op 2 januari 1986 kocht de Provincie Noord-Brabant de Bibliotheek en het Prentenkabinet van het Provinciaal Genootschap. Op 18 april van dat jaar beslisten Provinciale Staten dat de collectie ondergebracht zou gaan worden bij de toenmalige Katholieke Hogeschool Tilburg (later dat jaar omgedoopt in Stichting Katholieke Hogeschool).
Opnieuw ging er dus een verhuizing plaats vinden.

Medewerkers Bibliotheek en Prentenkabinet van Provinciaal Genootschap
Voorjaar 1986

Meer foto's van de huisvesting van het Genootschap vindt u op onze Flickr-pagina.

1975-1984: St. Josephstraat

Met name in de jaren '60 en '70 breidde het personeelsbestand van het Genootschap zich langzaam maar zeker uit. In 1975 is men genoodzaakt het oude pand aan de Bethaniëstraat te verlaten en elders onderdak te zoeken.
Door de gemeente 's-Hertogenbosch wordt de gerestaureerde linkervleugel in Huize Leonardus 'gratis' aan het Provinciaal Genootschap ter beschikking gesteld: men krijgt van de gemeente een subsidie die gelijk staat aan de huur van de vleugel. Als voorwaarde wordt gesteld dat het Genootschap niet zonder schriftelijke toestemming van B&W de bibliotheek buiten 's-Hertogenbosch zal onderbrengen.



Hoofdingang van Bibliotheek en Prentenkabinet van Provinciaal Genootschap
St. Josephstraat 1, 's-Hertogenbosch
(Fotograaf: H. Eickholt)
H 55 / 531.11 Anna (1)

Het pand aan de St. Josephstraat 1 ligt op de hoek met de Hinthamerstraat waar de Openbare Bibliotheek gevestigd is. De oorsprong van dit kolossale gebouw ligt in de dertiende eeuw. Tussen 1274 en 1281 werd hier het Heilige Geesthuis, ofwel de Tafel van de Heilige Geest, opgericht. In de Bossche volksmond stond het bekend als het 'Geefhuis'. De latere naamgeving was het Oude Mannen- en Vrouwenhuis, ofwel Huize Leonardus.
Middels deze nieuwe huisvesting wil de gemeente 's-Hertogenbosch een concentratie van beide bibliotheken (Openbare Bibliotheek en Genootschapsbibliotheek) in het 'Geefhuis'  bevorderen.

Verhuizer aan het werk in Bethaniëstraat
(Fotograaf: P.J. van der Heijden)
H 55 / 1975 (13)

Ilse Mulder (links) en Dorine van Elderen (rechts) in de werkruimte St. Josephstraat, 1983

(Fotograaf: J.C. Steenbekkers)

H 55 / 712.21 (44)

Op 20 december 1975 wordt tussen de besturen van Stichting Openbare Bibliotheek 's-Hertogenbosch en het Genootschap een 'Overeenkomst van voorlopige samenwerking' ondertekend. De intentie was na te gaan of samenwerking tussen beide partijen mogelijk was. Een formele samenwerkingsovereenkomst kon uiteindelijk niet gerealiseerd worden, aangezien de opzet van beide partijen te zeer uiteen lag. Bovendien stond het Provinciaal Genootschap duidelijk het behoud van de eigen identiteit van de Genootschapsbibliotheek voor ogen.

Voor meer foto's van de St. Josephstraat zie onze Flickr-pagina.

Gebruikte bronnen: Brabants Dagblad, 24 februari 1975 en 9 januari 1976

1925-1975: Bethaniëstraat 4 te 's-Hertogenbosch



's-Hertogenbosch, Bethaniëstraat.
Voorgevel van de tot museum van het Provinciaal Genootschap ingerichte voormalige St. Jacobskerk.
Bron: Stadsarchief 's-Hertogenbosch (nummer: 0003067)

Dankzij het legaat van C.P.D. Pape kon het Provinciaal Genootschap uit gaan kijken naar nieuwe huisvesting. Toevallig kwam men erachter dat het Rijk de voormalige Sint Jacobskerk buiten gebruik zou gaan stellen. Dit gebouw in de Bethaniëstraat, ook bekend onder de naam 'Het Arsenaal' of 'Groot Tuighuis', had al diverse functies vervuld, van kerk tot militaire kazerne. Het Genootschap kwam met de eigenaar, de Staat der Nederlanden, overeen het in erfpacht te nemen voor slechts tweehonderd gulden per jaar. Voor de verbouwing en restauratie van het pand trok men Oscar Leeuw uit Nijmegen aan. Medio 1924 werd begonnen met de werkzaamheden. Aan de binnenzijde werd de hal vergroot en ging het priesterkoor dienst doen als vergaderruimte. Op 8 juli 1925 werd het gebouw plechtig in gebruik genomen.

's-Hertogenbosch, Bethaniëstraat.
Leeszaal van het Provinciaal Genootschap. Links wethouder Manis Krijgsman, rechts Maurits Azijnman.
Bron: Stadsarchief 's-Hertogenbosch (nummer: 0007377)

Bibliotheek en museum werden gescheiden gehuisvest. Dankzij het nieuwe pand kon het Genootschap eindelijk zijn bezittingen volwaardig exposeren. De stad 's-Hertogenbosch stond haar collecties (o.a. schilderijen en gildezilver) in bruikleen af aan wat zou gaan heten het Centraal Noordbrabants Museum. Mr. J.P.W.A. Smit, rijksarchivaris en tevens secretaris van het Genootschap, zorgde voor de inrichting. In 1927 werd het negentigjarig bestaan van het Genootschap gevierd met een expositie over Brabantse schilders. Een catalogus over deze expositie vindt u bij de Brabant-Collectie (vindplaats: CBM C 01719).

Gebruikte bronnen:

• BHIC, archief van het Provinciaal Genootschap van Kunsten en Wetenschappen in Noord-Brabant, inv.nr. 216
• Van de Ven, 1994, deel 1, p. 2-16
• Van Oudheusden, 2011, p. 190-205

Voor een volledig overzicht van de geraadpleegde bronnen klik hier.

1865-1925: van de Korenbeurs naar de Boterhal

Lang heeft de Genootschapsbibliotheek niet kunnen genieten van de nieuwbouw aan de Papenhulst. In 1865 kregen de bibliotheeklokalen een andere bestemming: de Rijks Hogere School voor Middelbaar Onderwijs moest er ondergebracht worden. Bibliothecaris Hermans verzette zich hevig, maar ondanks zijn protest moest de bibliotheek ontruimd worden. In 1866 werd een tijdelijk onderdak gevonden in de bovenlokalen van de voormalige Korenbeurs aan de Orthenstraat.

Lithografie Korenbeurs en Graanhandel.
's-Hertogenbosch, 1855

In 1867 tekende de toenmalige voorzitter van het Genootschap, mr. R. Twiss, een contract met het stadsbestuur. Hierin werd toegezegd dat de gemeente zou zorgen voor een lokaal voor de berging van de boeken en verzamelingen. Het Genootschap van zijn kant legde vast zijn bezittingen niet zonder toestemming van de stad verkopen.

's-Hertogenbosch, Pensmarkt (1868)
Links: Voorgevel van de Boterhal in de steigers
Bron: Stadsarchief 's-Hertogenbosch (nummer: 0065803)

De gemeente startte, op haar kosten, met de constructie van twee nieuwe verdiepingen op de Boterhal. Voorjaar 1868 werd de nieuwe huisvesting, gelegen aan de Pensmarkt, betrokken.
In 1869 overleed Hermans. Zijn langdurig ziekbed en de twee verhuizingen zorgden voor wanorde in de collectie. Verder had ook de zwakke bouwkundige constructie van de twee nieuwe verdiepingen op de Boterhal zijn weerslag op de collectievorming. Al snel bleek dat de locatie niet berekend was op een dergelijk gewicht aan boeken. Regelmatig moest de gemeente bijspringen om het gebouw te stutten en steunen. Op zeker moment werd het gebouw zelfs gesloten wegens instortingsgevaar. Jan van Oudheusden citeert (2011, pag. 204): "Na elke vergadering was men blij weer heelhuids buiten te staan".



's-Hertogenbosch, Pensmarkt (ca. 1900)
De Boterhal in gebruik als museum van het Provinciaal Genootschap van Kunsten en Wetenschappen.
Bron: Stadsarchief 's-Hertogenbosch (nummer: 0009916)


Besloten werd de doubletten te verkopen, de museumcollectie sterk uit te dunnen en de aankopen tot een minimum te beperken. In het nieuwe reglement van 1885 werd vastgelegd alleen nog aanwinsten met betrekking tot de geschiedenis van Noord-Brabant aan te kopen. In 1892 werd dat uitgebreid met publicaties over het Hertogdom Brabant. Vooral na 1900 gaat men zich specialiseren op Brabantica.

's-Hertogenbosch, Pensmarkt (1922)
Inrichting van de voormalige Vleeshal/Boterhal tot museum van het Provinciaal Genootschap van Kunsten en Wetenschappen.
Bron: Stadarchief 's-Hertogenbosch (nummer: 0026561)

In 1892 meldde de toenmalige bibliothecaris Van der Steen dat de de bibliotheek vol was, maar vele jaren moest hij zich nog behelpen. In 1922 diende zich een oplossing voor al deze problemen aan. In dat jaar ontving het Genootschap van C.P.D. Pape een legaat van 110.000 gulden. Eindelijk kon het Genootschap uitkijken naar een nieuw gebouw.

Gebruikte bronnen:

• BHIC, archief van het Provinciaal Genootschap van Kunsten en Wetenschappen in Noord-Brabant, inv.nr. 216.
• Van de Ven, 1994, deel 1, pp. 2-16
• Van Oudheusden, 2011, pp. 190-205

Voor een volledig overzicht van de geraadpleegde bronnen klik hier.

1837-1865: van Latijnse School naar nieuwbouw Stedelijk Gymnasium

Prentbriefkaart van de Papenhulst te 's-Hertogenbosch,
gezien in de richting van de Clarastraat (datering onbekend)
Bron: Stadsarchief 's-Hertogenbosch (nummer: 0023869)

Bij de oprichting van het Provinciaal Genootschap had de gemeente 's-Hertogenbosch twee lokalen in de Latijnse School aan de Papenhulst beschikbaar gesteld. Vanaf de beginjaren groeide het boekenbezit snel. Tevens werden archeologische voorwerpen en kunstobjecten aangeschaft. Dit alles bij elkaar maakte dat de huisvesting van het Provinciaal Genootschap door de jaren heen een heikel onderwerp werd. In 1848 schreef bibliothecaris C.R. Hermans in zijn 'Verslag betreffende de Bibliotheek en andere Verzamelingen':

"Gij weet het, Mijne Heeren! het locaal dat al deze verzamelingen bevatten moet, is geene openbare bibliotheek meer, neen, het is een pakhuis geworden."
In 1848 werd de Latijnse School omgevormd in een Stedelijk Gymnasium. In datzelfde jaar bleek uit een rapport van de 'Commissie tot Onderzoek der Lokalen der Provinciale Bibliotheek' dat de ongeveer 5.000 boeken en voorwerpen niet voldoende beveiligd waren tegen de aanhoudende regen. Door verschillende lekkages was een aantal werken beschadigd geraakt.

Lithografie van het Stedelijk Gymnasium te 's-Hertogenbosch
H 55 / 620.11 Sted (1)

Men besloot tot nieuwbouw over te gaan en hier ook het Stedelijk Gymnasium te huisvesten.

Architect J.H. Laffertée, tevens lid van het Genootschap, ontwierp het nieuwe gebouw aan de Papenhulst. Medio juni 1856 namen het Stedelijk Gymnasium en de Genootschapsbibliotheek hier hun intrek. Bovenstaande lithografie toont rechtsonder in beeld de "Plattegrond der eerste verdieping der Boekerij van het Provinciaal Genootschap in Noord-Brabant". De bibliotheek bevond zich op de eerste verdieping en Hermans kon via een binnendeur van zijn eigen woning naar binnen. Zo beschikte hij over een riante werksituatie, waarbij hij zijn schoolwerk kon combineren met zijn historisch onderzoek.

Gebruikte bronnen:

• BHIC, archief van het Provinciaal Genootschap van Kunsten en Wetenschappen in Noord-Brabant, inv.nr. 216.
• Handelingen, 1848-1852
• Van de Ven, 1994, deel 1, pp. 2-16
• Van Oudheusden, 2011, pp. 190-205

Voor een volledig overzicht van de geraadpleegde bronnen klik hier.